Cizreli Eb-Ül-İz Cezeri, Cezeri Kimdir?  (1136 – 1206)

Bu bilim insanı çağımızdan onlarca sene önce keskin zekası ile elektrik kullanmadan yalnızca su ve mekanik parçalarla çalışan makineler yapmış ve günlük hayata geçirmişti. İsimi Cizreli Eb-ül-İz olan bu mucit bundan 800 küsur sene önce 1100–1200 senelerinde yaşadı. Dolayısıyla Eb-Ül-İz bütün buluşlarını Leonardo’dan tam 150 sene önce yapmış ve kitaplaştırmış.

Selçuk Türkleri vaktinden söz ediyoruz. Bu akılalmaz öykünün tek ispatı asırlara dayanmış ve müthiş buluşların resimleriyle dolu özgün kitabın el yazması kopyaları. Her vakitki gibi biz kendi bilim insanımızı tanımazken yurtdışında ilmi kürsülerde ve tüm bilgisayar / sibernetik kitaplarında su mekaniği referanslarda bulunuyor. Tarih bize neler söylüyor? Artukoğulları Güneydoğu Anadolu’yu fethederler. Şimdiki Mardin , Cizre’de buluşlar yapan Abdülaziz İsmail bin Razzaz başşehir Diyarbakır’a çağrılır. Yirmi beş yıl süresince üretir ve üretir. Hükümdarların büyük takdirini toplar ve hükümdar (Eb’ül Feth Mahmut İbn-i Mahmet İbn-i Karaaslan . Ne uzun isim değil mi?-) tarafından bu kitabı yazmakla görevlendirilir. Randımanlı hayatının büyük başarılarına rağmen son derece alçakgönüllü bir üslubu olan Eb-ül-iz 1183 yılında başlayıp 25 yıl süren buluşlar katalogunu o zamanlar resmi dil olan Arapça ile yazar.

Cezeri, bilim ve teknoloji tarihinde yaptığı fevkalade buluşlarla ve otomatlarla tanınmaktadır. Bu konuda yazmış olduğu Makine Yapımında Faydalı Bilgiler ve Uygulamalar isimli yapıtı bu alanda yazılmış en tanınmış kişi ve en mükemmel kitaptır. Bu kitabın giriş bölümünde kitabı kaleme alış nedenini şöyle anlatır: “Bir gün Sultanın huzurundaydım ve yapmamı buyurduğu şeyi getirmiştim… Ne düşündüğümü anladı… Bana şöyle diye konuştu, ‘eşsiz araçlar yapmış, onları gücünle işler vaziyete getirmişsin. Seni yoran ve mükemmel biçimde yaptığın bu şeyler kaybolup gitmesin. Benim için buluş ettiğin bu araçları bir araya toplayan ve her birinden ve resimlerinden seçmeleri kapsayan bir kitap yazmanı istiyorum. Onun tekliflerini kabul ettim… İhtiyaç duyulan çalışmayı yapmak üzere gücümü topladım ve bu kitabı kaleme aldım.”

Cezeri, kitabında 50 aracın teferruatlı tasarımını verir. Bu araçların 6’sı su saati, 4’ü mumlu saat, 6’sı ibrik, 7’si eğlence emelli kullanılan çeşitli otomatlar, 3’ü abdest almak için kullanılan otomat, 4’si kan alma teknesi, 6’sı fıskiye, 4’ü kendinden ses çıkaran araç, 5’i suyu yukarıya çıkartan araç, 2’si kilit, 1’i açıölçer, 1’i kayık su saati ve Amid şehirinin kapısıdır.

Bu araçlar hava, boşluk ve balans prensipleri ile çalışıyordu. Hava ve atmosferin özellikleri çok önceden beri insanların alakasını çekmiş ve yapılan çalışmalar neticeninde erişilen teorisel bilgiler sayesinde fevkalade araçlar üretilmiştir. Mekanik araçların inşasında hava ve boşluk kadar, balans de temel prensipler¬den birini oluşturmuştur. Bu prensipler M.Ö. 3. asırdan beri bilinmekteydi. Yunan Dünyası’nda hava, boşluk ve balans prensipleri üzerine Ctesibios (M.Ö. 3. asır), Philon (M.Ö. 2. asır) ve Heron (M.Ö. 1. asır) tarafından çalışmalar yapılmış ve bu çalışmalar neticeninde da çeşitli araçlar geliştirilmiştir. Bunların arasında Archimedes (M.Ö. 287–212)’i de saymak gerekir. Ancak Cezeri sayesinde hava, boşluk ve balans konusuna ait teorisel ve pratik bilgiler doruk noktasına erişmiştir. O bu araçları geliştirmekle kalmadı, bu araçlarda kullanılan özel parçaları da çok daha dakik ve hassas hâle getirdi. Sözgelişi; bu tip araçlarda kullanılmak üzere çok hassas kefeler hazırladı. Cezeri’nin yaptığı kefe, ortası geniş, kenarlarına doğru darlaşan, bir yarım kayık kap şeklindeydi. Alt kenarı yakınına açılmış iki delikten bir mil geçiyor ve kefe bu milin üzerinde hareket ediyordu. Kefenin arkası, su ile doldurulduğunda dengede kalacak biçimde ağırlaştırılmıştı. Şayet kaba kapasitesinden bir damla daha fazla su ilave edilirse ucu öne doğru eğiliyor ve boşaldıktan sonra denge konumuna geliyordu. Bu derece hassas kefeleri ilk kez Cezeri yapmıştır.

Cezeri’nin yaptığı araçlar arasında, Fil Su Saati, Tavus Kuşlu İbrik, Mumlu Saatler, Abdest Almak İçin Otomatlar, Fıskiyeler, Suyu Yukarı çıkaran araçlar bulunmaktadır.

Kaynak: Cezeri, el-Câmi beyne’l-İlm ve’l-Amel en-Nâfi Fî Sınaâti’l-Hiyel, (Makine Yapımında Faydalı Bilgiler ve Uygulamalar) Tercüme, İnceleme ve Teknik İzahlar: Sevim Tekeli, Melek Dosay ve Yavuz Unat, Türk Tarih Müessesesi, 2002.

Bu kitabın üç nüshası kütüphanelerimizde 800 yıl durur fakat bir kişi çıkıp uygulayıp Teknoloji çağına hem bizim hem dünyanın belki 500 yıl önce girmesini sağlayamaz. Geçte olsa Avrupalılar tarafından yinede bizden önce keşfedilir. Otomatik Makineler tarihinde “Çağın Doruğuna Ulaşmış Büyük Mühendis İbni Razzaz Cesari isimiyle saygıyla anılır. Neden buluşları bu kadar ehemmiyetlidir? Öncelikle mekanizmalar vakitinin çok ötesindedirler. Enerji kaynağı, idare mekanizması ve feedback (geribesleme) sistemlerinin tümünün su, buhar gücü ve havanın itiş gücü ile yapılmış olması mucize gibidir. Üstelik tüm buluşlar insanımsı, estetik değerlere sahiptir. Ayrı olarak buluşları hayal ürünü değildir.